Page images
PDF
EPUB

bitrio, idque abfolute vel ex hypothefi. Abfolute folus Deus libere agit omnia; id eft quicquid vult; et agere poteft vel non agere; teftantur hoc paffim facræ literæ : libere ex hypothefi, illæ duntaxat caufæ quæ ratione et confilio faciunt, ut angeli et homines; ex hypothefi nimirum divinæ voluntatis, quæ iis libere agendi poteftatem in principio fecit. Libertas enim poteftas eft agendi vel non agendi hoc vel illud. Nempe nifi Deus aliud voluerit, aut vis aliunde ingruat.

"Per accidens efficit caufa, quæ externa facultate efficit.” Id eft, non fua; cùm principium effecti eft extra efficientem, externumque principium interno oppofitum: fic n. efficiens non efficit per fe, fed per aliud. Hinc vere dicitur, omne effectum caufæ per accidens poteft reduci ad caufam per fe."

[ocr errors]

"Ut in his quæ fiunt coactione, vel fortuna." .Duo n. hæc funt externa principia internis, naturæ nempe et voluntati five confilio, oppofita. Sic Ariftot. Rhet. 2, 20, cùm dixiffet, homines facere quædam non per fe, quædam per fe; fubjungit, "eorum quæ non per fe, alia per fortunam, alia ex neceffitate." Sed "neceffitas Sed" neceffitas" vox nimis lata eft, ut ex fupra dictis de efficiente naturali patebit.

Sic

Coactione fit aliquid, cum efficiens vi cogitur ad effectum. Ut cum lapis furfum vel recta projicitur qui fuapte natura deorfum fertur. Hæc neceffitas coactionis dicitur et caufis etiam liberis nonnunquam accidere poteft. neceffe eft mercatori in tempeftate merces ejicere, fiquidem falvus effe vult. Hæc itaque neceffitas mixtas quafdam actiones produxit, quas facit quis volens nolente animo, quod aiunt.

"Fortuna five fortuitò fit aliquid, cùm præter fcopum efficientis accidit." Non enim fortuna, fed efficiens, que per fortunam five fortuitò agit, eft propriè caufa per accidens rerum fortuitarum: eò quòd earum principium, occulta nimirum illa caufa quam fortunam" dicimus, extra illum efficientem eft: fortuna autem eft eventuum eorum principium, etfi occultum, non per accidens tamen, fed per fe. Fortuna itaque apud veteres aut nomen fine re effe exi imabatur, quo ufi funt homines, tefte alicubi Hippocrate, cùm fecundarias contingentium caufas ignorarent, aut eft ipfa latens caufa:, ut Cicero in Top. " cùm enim

VOL. VI.

P

nihil

nihil fine caufa fiat, hoc ipfum eft fortuna, eventus obfcura caufa, quæ latenter efficit." Inter fortunam et cafum hæc volunt intereffe Ariftot. Phyf. 2, 6, et Plutarch. de Placit. et de Fato, ut cafus quàm fortuna latius pateat: fortuna in iis duntaxat qui ratione utuntur; cafus in omnibus tam animantibus quàm inanimatis dominetur: fed loquendi ferè ufus fortunæ fub nomine cafum etiam complectitur, quotiefcunque præter fcopum five finem efficientis aliquid accidit. Sic cafu fortuito," ait Tullius, 3, De Nat. Deor." Pheræo Jafoni profuit hoftis, qui gladio vomicam ejus aperuit, quam medici fanare non poterant."

"In hoc genere caufarum imprudentia connumerari folet." Sic etiam Ariftot. Ethic. 3, 1, " videntur non voluntaria effe, quæ per vim aut ignorantiam fiunt." Et Ovid. 2 Trift.

Cur aliquid vidi? cur noxia lumina feci ?

Cur imprudenti cognita culpa mihi est?
Infcius Acteon vidit fine vefte Dianam :
Præda fuis canibus nec minus ille fuit.
Scilicet in fuperis etiam fortuna luenda eft:
Nec veniam, læfo numine, cafus habet.

Durum id effe queritur poeta: "nam cæteroqui hinc fumitur plerumque deprecatio; et excufationi etiam nonnunquam locus hic eft." Deprecationis exemplum eft apud Cic. pro Ligario: "ignofce pater: erravit; lapfus eft: non putavit: et" paulò pòft; " erravi: temerè feci: pœnitet; ad clementiam tuam confugio."

Fortunæ autem nomen, ut fuprà dictum eft, ignoratio caufarum confinxit: cùm enim aliquid præter confilium fpemque contigerit, fortuna vulgò dicitur. Unde Cicero, apud Lactantium, Inftit. 3, 29, "ignoratio rerum atque caufarum fortunæ nomen induxit." Nec infcite Juvenalis :

Nullum numen abeft, fi fit prudentia: fed te
Nos facimus, fortuna, deam: coloque locamus.

Certè enim et cœlo locanda eft; fed, mutato nomine, ❝ divina providentia" dicenda. Unde Arist. Phyf. 2, 4, ❝ funt

"funt nonnulli quibus fortuna quidem videtur effe caufa,. fed ignota humanæ intelligentiæ, tanquam divinum quiddam." Et Cic. Acad. 1, "providentiam Dei quæ ad homines pertinet, nonnunquam quidem fortunam appellant, quod efficiat multa improvifa nec opinata nobis propter obfcuritatem ignorationemque caufarum." Sed providentia rerum omnium prima caufa eft, five notæ five ignotæ fint earum caufæ fecundaria: et providentiæ fi neceffitatem adjungas, "fatum" dici folet. Verùm de providentia melius theologia quàm logica difceptabit. Hoc tantùm obiter; fatum five decretum Dei cogere neminem malefacere; et ex hypothefi divinæ præfcientiæ certa quidem effe omnia, non neceffaria. Non excufandus itaque Cicero pro Ligario, cùm ait," fatalis quædam calamitas incidiffe videtur, et improvidas hominum mentes occupaviffe; ut nemo mirari debeat humana confilia divina neceffitate effe fuperaMulto rectius alibi, "datur quidem venia neceffitati; fed neceffitati, quæ inftituto efficientis repugnat, et voluntati.

ta."

CAP. VI.

De Materia.

Illa

"Materia eft caufa ex qua res eft." Efficientem ordine naturæ fequitur materia; et efficientis effectum quoddam eft; præparat enim efficiens materiam, ut fit apta ad recipiendam formam. Ut autem efficiens eft id quod primum movet, ita id materia quod primum movetur, hinc efficiens, agendi; materia, patiendi principium appellatur. Hæc autem definitio materiæ apud omnes eadem ferè occurrit. "Eft caufa :" materiæ enim vi effectum eft. autem vis particula "ex qua" fignificatur: quanquam hæc vulgò non materiæ folùm nota eft, fed nunc efficientis, ut, "ex ictu vulnus:" nunc partium, ut, "homo constat ex anima et corpore ;" nunc mutationis cujufvis, ut, "ex candido fit niger. Res:" nempe quam arguit: effectum fcilicet materiatum; ut intelligamus materiam etiam effe omnium entium et non entium communem; non rerum

[blocks in formation]

fenfibilium et corporearum propriam. Quales autem res ipfæ funt, talis materia earum effe debet; fenfibilium fenfibilis, æternarum æternæ ; et ita in reliquis. Sic artium materia funt præcepta. "Eft," i. e. efficitur et conftat : unde Cic. 1, Acad. " materia ea caufa eft, quæ fe efficienti præbet, ut ex fefe non modò effectum fiat, fed etiam postquam effectum eft, conftet." Hoc argumento ficto, apud Ovid. 2 Metam. folis domus auro, pyropo, ebore, argento Regia folis erat," &c. "&c. Sic Cæfar. 1 Bel. Civil. navium materiam defcribit: "carinæ primum ac ftatumina ex levi materia fiebant," &c.

componitur.

Dividitur vulgo materia in primam et fecundam; fecunda in proximam et remotam. Verùm hæc diftributio phyfica potius eft. Id enim folum logicus in materia fpectat, ut res ex ea fit; et potiffimum quidem ut proximè ex ea fit; proxima enim potiffimum arguit.

CAP. VII.

De Forma.

"Caufæ primum genus ejufmodi eft in efficiente et materia: fecundum fequitur in forma et fine." Quia fcilicet ordine temporis eft pofterius. Efficiens enim et materia fub genere priore continentur, quòd in effecto producendo præcedunt; forma et finis fub pofteriore, quòd efficientem et materiam fequuntur effectumque ipfum comitantur: pofitis enim efficiente, et materia, non continuò fequuntur forma et finis: efficiens enim etfi materia fuppetit, forma tamen et fine fuo nonnunquam fruftratur; forma et finis fi adfit, neceffe eft efficientem et materiam fuiffe. Qui autem in ufu obfervatur ordo caufarum, idem debet in doctrina quoque obfervari. Nec tamen ordo ifte ad conftituenda caufarum genera fatis valet, fed aliud quiddam quod nomine caret. Unde meritò non fatis accurata videtur illa caufarum diftributio, quæ affertur Ariftotelis, in caufas vel effectum præcedentes, ut efficientem et materiam; vel cum effecto fimul exiftentes, ut formam et finem: tametfi enim hæc diftributio ordinem caufarum

fervat,

servat, naturam tamen earum non diftinguit; immo caufæ neque convenit, neque propria eft: non convenit, quia caufa quælibet, ut caufa, non præcedit, fed cum effecto fimul eft. Præcedunt autem utcunque efficiens et materia effectum vel naturæ ordine, vel temporis: fi naturæ, id et cum reliquis caufis et cum fubjectis omnibus commune habent; fi temporis, hoc efficiente et materiæ neque omni commune eft (quædam enim cum effecto non nifi fimul funt) neque folis iis proprium; nam et fubjecta pleraque adjunctis fuis tempore priora funt. Nec fœliciùs ab eodem Ariftotele dividuntur caufæ in externas, efficientem et finem ; et internas, materiam et formam: hæc enim diftributio etfi ufus ejus aliquis effe poteft, ad leges tamen artis minus accommodata eft: effe enim externum vel internum, non eft caufis proprium, fed effecto etiam et adjuncto commune. Deinde materia et forma cùm intra effectum funt, non tam caufæ quàm partes effecti funt: quid? quòd finis, quæ perfectio rei eft aptitudóque ad ufum, interna potius caufa diceretur. Poftremò, hæc diftributio turbat ordinem caufarum, methodi proinde legem: efficiens enim eft principium motus et caufarum prima; finis, ultima est: fi igitur internum externo præmittitur, materia et forma, quæ efficientis quodammodo effecta funt, efficienti præponentur ; fi externum interno, finis efficienti, i. e. ultima primæ, adjungetur; mediis, materiæ nempe et formæ, præmittetur. Cautius itaque Ramus atque arti convenientiùs, caufarum genera anonyma reliquit : quod ut oftenderemus, longiufcule cum venia digreffi, nunc ad alterum genus caufarum, formam et finem, redeamus. Formæ autem eft prior locus concedendus, cùm finis nihil aliud fit quàm fructus quidam formæ.

"Forma eft caufa per quam res eft id quod eft." Hæc definitio Platonicam et Ariftotelicam conjunxit: ille enim definit formam effe caufam per quam, hic, quod quid eft effe. Ut autem materia, fi etiam forma effectum quoddam efficientis quidem eft. Formam enim efficiens et producit nondum exiftentem, et inducit in materiam: forma autèm effecti et caufa eft, et præcipua quidem, folaque effectum arguit, quòd vi formæ potiflimum exiftit. Efficiens enim. fruftrari forma, forma effecto non poteft. Per quam itaque particula eam caufam fignificat eamque vim, quæ rem

P3

five

« PreviousContinue »