Page images
PDF
EPUB

five effectum informat atque conftituit. Res enim nulla eft quæ fuam non habeat formam, nobis licet incogni

tam.

Res etiam fingulæ, five individua, quæ vulgò vocant, fingulas fibique proprias formas habent; differunt, quippe numero inter fe, quod nemo non fatetur. Quid autem eft aliud numero inter fe, nifi fingulis formis differre? Numerus enim, ut rectè Scaliger, eft affectio effentiam confequens. Quæ igitur numero, effentia quoque differunt; et nequaquam numero, nifi effentia, differrent. Evigilent hic theologi. Quòd fi quæcunque numero, effentia quoque differunt, nec tamen materia, neceffe eft formis inter fe differant; non autem communibus, ergo propriis. Sic anima rationalis, forma hominis in genere eft; anima Socratis, forma Socratis propria.." Per quam res est id quod eft," i. e. quæ dat proprium effe rei. Cùm enim cujusque ferè rei effentia partim fit communis, partim propria; communem materia conftituit, forma propriam. Et per alias quidem caufas effe res poteft dici; per folam formam "effe id quod eft."

"Ideóque hinc à cæteris rebus omnib. res diftinguitur." Id eft, diftinctione, quam vocant effentiali: ex fola enim forma eft differentia effentialis. Immo quæcunque inter fe quovis modo, eadem etiam formis differunt; fonsque omnis differentiæ forma eft; nec aliis argumentis inter fe res, nifi formis primariò difcreparent. Et hoc quidem confectarium ex definitione eft primum, fequitur alte

rum.

"Forma fimul cum re ipfa ingeneratur." Hinc illud veriffimum: "pofita forma, res ipfa ponitur; fublata, tollitur." Ad exempla nunc veniamus. Anima rationalis

eft forma hominis, quia per eam homo eft homo, et distin guitur à cæteris omnibus naturis: geometricarum figurarum in triangulis, quadrangulis fua forma eft: phyficarum, cœli, terræ, arborum, piscium fua.

"Unde præcipua rerum ut natura eft, fic erit explicatio, fi poffit inveniri." Tertium hoc confectarium eft ex definitione formæ. Unde illud quod de caufa in communi fupradictum eft, nempe fontem effe omnis fcientiæ, formæ potiffimum convenire intelligitur. Quæ enim caufa effentiam præcipuè conftituit, eadem fi nota fit, fcientiam

quoque

quoque potiffimum facit. Sed formam internam cujufque rei noffe, à fenfibus, ut ferè fit, remotiffimam, difficile admodum eft. In artificiofis autem rebus forma, utpote externa, fenfibufque expofita, facilius occurrit; ut apud Cæfarem de Bell. Gall. I. 7, " muri autem omnes Gallici hæc ferè forma funt," &c. Sic forma Virgiliani portus explicatur, Æneid. 1," eft in feceffu longo locus," &c.

Distributio autem formæ nulla vera eft. Nam quod nonnulli internam vel externam effe volunt, ea diftributio neque ad res omnes, fed tantum ad corporeas pertinebit; et externa non minus effentialis cuique rei eft artificiofæ, quàm interna naturali.

66

CAP. VIII.

De Fine.

"Finis eft caufa cujus gratia res eft." Sic etiam "Ariftoteles, Phil. 1, 3, quarta caufa eft cujus et bonum: hoc enim generationis omnis finis eft." Cùm enim efficiens affecutus eft finem, in eo acquiefcit, actionique fuæ finem imponit, Finis itaque eft caufarum ultima. Verùm ut rectè “ Aristot. Phyf. 2, 2, non omne ultimum finális caufa eft, fed quod eft optimum:" Finis enim vel terminum rei fignificat, vel bonum rei; ficut et terminus eft vel durationis, vel magnitudinis aut figuræ. Finalis autem caufa non eft nifi bonum quid; eodemque fenfu finis et bonum dicitur; verumne an apparens, ad vim caufæ nihil intereft. Sic etiam Ariftot. Phyf. 2, 3, idemque in Eth. paffim mali etiam evitatio habet rationem boni. Nonnulli tamen inter finem et finalem caufam ita diftinguunt, ut finis fit ufus rei, finalis autem caufa de ufu cogitatio. Atqui non cogitatio, fed res, i. e. finis ipfe effecti caufa finalis vera eft: nam de materia quoque et de forma prius cogitatur, fine hac tamen diftinctione: cogitatur etiam de caufa impulfiva, eaque movet efficientem, nec tamen finalis caufa dici poteft; cùm eam efficiens non appetat, fed fæpius averfetur, quoties affectus aut habitus aliquis pravus ad bonum aliquod apparens confequendum impellit. Idem

[blocks in formation]

que finis in animo efficientis primus, in opere atque effecto eft poftremus. Dum autem in animo tantum efficientis eft, et nondum obtinetur, nondum fanè exiftit; cùm nondum exiftit, caufa effe qui poteft? Cum itaque vulgò dicitur, finis quatenus efficientem quafi fuadendo movet ut materiam paret, eique formam inducat, non modò effecti, verùm etiam caufarum caufa earumque optima eft, id improprie et per anticipationem quandam dicitur. In opere autem et ufu licet fæpe fit ultimus, aptitudine tamen ad ufum nifi fimul cum forma et tempore et natura effe intelligatur, erit pofterior effecto per formam jam conftituto, et adjunctum potius effecti quàm caufa. Sic non habitatio, fed ad habitandum, aptitudo, quæ cum inducta forma fimul et tempore et natura eft, proprius finis domus eft ftatuendus, reique perfectio et formæ quafi fructus eft. Hinc Græci non modò TEλέw perficio, à réxos, i. e. finis deducunt, fed etiam perfectum TEX, à fine, vocant, teste Ariftotele, Phil. 8, 24.

Vis autem propria qua finalis caufa aliis ab caufis diftinguitur, his verbis, "cujus gratia," exprimitur; ut et aliis etiam particulis, nempe "cujus caufa, ad, ob, pro, propter, quo, quorfum," et fimilibus. Ne autem eft nota illius finis, qui in mali alicujus vitatione verfatur. Finis autem dicitur non eorum folùm qui finem fibi proponunt, i. e. efficientium rationalium, fed eorum quæcunque ad finem referuntur, i. e. quorumvis effectorum. Sic phyficis rebus finis homo propofitus eft, homini Deus. Quod nec ignoravit Ariftoteles, Phyf. 2, 2," rebus," inquit," utimur, quafi noftra caufa effent omnia: nam et nos quodammodo finis fumus." Deum effe omnium finem docet fapiens Hebræus, Proverb. 16, 4," Deus propter fe fecit omnia." Omnium artium eft aliquod fummum bonum et finis extremus; quæ et earum forma eft: ut grammaticæ, bene loqui; rhetoricæ, bene dicere; logicæ, bene ratioci

nari.

Quod autem forma finis quoque effe poteft, teftatur haud feinel Ariftoteles, Phil. 8, 24, et Phyf. 2, 7, 8. Et Plato in Philebo, effentiam five formam rei, generationis finem ftatuit: unde Arift. de Part. 1, 1, idem.

Ut formæ, ita et finis diftributio vera nulla eft; quæ vulgò efferuntur, non funt logici finis diftributiones, fed

fpecialium

fpecialium finium pro varietate effectorum diftinctiones. Diftinguitur ab Ariftotele, de Anima, 1. 2, 4, "finis cujus, et finis cui:" finis cujus, eft finis operæ, five operandi; finis cui, eft finis ipfius operis, e. g. in domo ædificanda; finis cujus, five operæ, eft domus; finis cui, five ipfius operis, i. e. domus ædificatæ, eft aptitudo ad habitationem.

Afferuntur et aliæ diftributionis fines, quæ ad finem cui pertinent ut ex Ariftot. Mag. Mor. 1, 2," finis alius eft perfectus, alius imperfectus ;" vel, quód idem eft, ex aliis," finis eft fummus, aut fubordinatus."Summus autem eft, qui propter fe expetitur: eftque vel univerfalis, omnib. fcilicet rebus communis, vel fpecialis, cuique fpeciei peculiaris et proprius. Subordinatius autem non tam finis eft, quàm destinatum quiddam ad finem: et effe fummum vel fubordinatum, effe univerfale vel fpeciale, ad alia æque argumenta pertinet, atque ad finem. Poftremò, lex distributionis jubet partes diftributionis effe oppofitas: at inter fummum et fubordinatum oppofitio nulla eft. Ad omnes igitur omnium rerum fines intelligendos, unica finis definitio fatis eft; ut id fit cujus gratia res eft: utrum autem fit fummus an fubordinatus, univerfalis an fpecialis, id logica non fpectat, fed inferioribus quibufvis difciplinis relinquit,

CAP. IX.

De Effecto.

"Effectum eft, quod è caufis exiftit." Effectum cùm fit vi omnium caufarum, à caufa tamen principe, fcilicet efficiente, effectum denominatur. Sed quoniam, fi propriè loquimur, effectum ab efficiente folo efficitur, omnium autem caufarum vi eft, idcirco non definitur ex denominatione quòd à caufis efficitur, fed ex re potius, i. e. ex communi caufarum vi, quod è caufis eft vel exiftit. Jam illud hîc monendum eft, ex cap. 2, quod in caufa explicanda monuimus, effectum effe argumentum abfolute cum caufa five caufæ confentaneum, i. e. caufam abfolutè arguere; ita ut quemadmodum pofita caufa, ponitur effectum; fic pofito effecto, ponatur caufa: ut enim caufæ dant effe effecto, ita effectum effe fuum habet à caufis, i. e. ab efficiente, ex materia, per

formam,

[ocr errors]

formam, propter finem exiftit. Effectum igitur caufas arguit, et ab iis viciffim arguitur; fed non pari ratione: effectum enim arguit caufam effe aut fuiffe, Græcis or; caufa autem, quare fit effectum demonftrat, Græcis dói. Caufæ funt priores et notiores effectum, ut pofterius, ita minus arguit. Sic argentum materia poculi, magis arguit et manifeftum reddit naturam poculi, quàm poculum argenti. Interdum autem effecta, non per fe quidem, fed nobis notiora, clarius caufas arguunt, quàm arguuntur à caufis. Sic etiam Ariftoteles, Poft. 1, 10, "nihil prohibet eorum quæ fe reciprocè arguunt," ut caufa et effectum, "id notius nonnunquam effe quod non eft caufa."

"Sive igitur gignatur, five corrumpatur, five modo quolibet moveatur quidlibet, hic motus et res motu facta effectum dicitur." Ut caufarum modi quidem fuere, ita nunc effectorum quidam his verbis oftenduntur. Modi effectorum generales funt, vel fpeciales. Generales funt vel motus quilibet, quæ "operatio et actio" dicitur; vel res motu factæ, quæ funt opera. Modi fpeciales, five exempla fpecialia, funt" generatio, corruptio, et fimilia," à physicis petita. Caufa enim corrumpens eft caufa procreans corruptionis. Notandum autem eft hic rem quamlibet, non motam, fed "motu factam, effectum" dici; nulla enim res corrupta corrumpenti contraria eft.

Hujus loci funt laudes et vituperationes, quarum pleni funt libri facri et prophani. A factis enim quifque potiffimum laudatur et vituperatur.

Huc etiam dicta fcriptaque referenda funt; confilia item et deliberationes, etiamfi ad exitum perductæ non fuerint. Neque enim facta folùm, fed etiam confulta et cogitata pro effectis habenda funt.

"Sunt etiam effecta virtutum et vitiorum." Horatius hoc modò ebrietatis effecta defcribit:

"Quid non ebrietas defignat? operta recludit," &c.

Volunt hic plerique Rami interpretes motus doctrinam, utpote rei generalis, ad logicam pertinere; fed non rectè. Quid enim poteft logica docere de motu, quod naturale et phyficum non fit?" Scientias," inquiunt, ex Ariftot. Phyf. 8, 3," et opiniones, motu uti omnes." Utuntur quidem, fed ex natura, quam phyfica docet, petito. Sic logica ra

ઃઃ

« PreviousContinue »