Page images
PDF
EPUB

Et Virg. Æneid. 2.

"Hic Priamus quanquam in media jam morte tenetur, Non tamen abftinuit."

Ut victoria et victoriæ infignia refpectu Syllæ et Murænæ, fic formofum et facundum refpectu Ulyffis, in media morte teneri et non abftinere à convitiis ratione Priami, diverfa adeóque diffentanea funt. Paulo fecus in Eunucho:

"Nam fi ego digna hac contumelia

Sum maxime at tu indignus qui faceres tamen."

Sed idem eft ac fi dictum effet, quanquam ego digna; tamen tu indignus qui mihi hanc contumeliam faceres. Dignam fe quidem effe contumelia Thais affirmat; à Charea tamen negat. Cic. 5 Tufc. "Quanquam fenfu corporis judicantur, ad animum tamen referuntur." Hoc affirmato, negatum intelligitur non ad corpus.

Item illa aliufmodi. Pro Ligario: "fcelus tu illud vocas, Tubero? cur? ifto n. nomine illa adhuc caufa caruit : alii enim errorem appellant, alii timorem; qui durius, fpem, cupiditatem, odium, pertinaciam; qui graviffimè, temeritatem: fcelus præter te adhuc nemo." In hoc genere exemplorum aliquid conceditur, ut aliud vicinum poffit negari: cujufmodi et illud eft; veritas premi poteft, opprimi non poteft; et fimilia.

Atque hi modi quidam diverforum funt: in quibus plerunque accidit, ut quæ fua natura funt oppofita, ratione tamen certi alicujus fubjecti fint tantùm diverfa; ut in exemplo fuperiore error, timor, fpes, cupiditas, pertinacia, fcelus. Sic aurum, argentum, æs oppofita funt, ut infrà liquebit: ratione tamen attributionis huic vel illi fubjecto, qui unum vel aliqua horum habet, alterum vel reliqua non habet, cùm habere fimul poffit, diverfa funt.

[ocr errors]

CAP. XIII.

De Difparatis.

Oppofita" funt" diffentanea, quæ ratione et re diffentiunt." Oppofita refpondent nomine quidem iis, quæ ab Ariftotele aixíμeva dicuntur; fed re et fignificatione latius patent; nam neíμeva Ariftoteli (qui difparata non attigit) nihil aliud quàm "contraria" funt. Poffunt etiam "repugnantia" dici; fiquidem repugnare ea dicuntur, quæ ejufmodi funt, ut cohærere nunquam poffint; quod Cic. ait in Top. ejufmodi enim funt oppofita. "Re" autem " et ratione," eft non folùm ratione certi alicujus subjecti, cui cùm tribuuntur, fimul non conveniunt, verum etiam reipfa, i. e. per se et inter fe, fua ipforum natura diffentire, etiam fubjecto cuivis non attributa; cui fi tribuuntur, non folùm non conveniunt, fed, fervata, quæ fequitur, op. pofitorum lege, convenire non poffunt. Ea lex quæ ex ipfa definitione oritur, et eft oppofitorum omnium communis, non, ut docuit Ariftoteles, contrariorum propria, hæc est, "Oppofita eidem attribui, fecundum idem, ad idem, et eodem tempore non poffunt." " Eidem," i. e. eidem numero

rei five fubjecto. "Secundum idem," i. e. eadem parte. "Ad idem," i. e. eodem refpectu ; ut, "fol et major eft terra et minor;" fed non eodem refpectu; in fe quidem, major; ut nobis videtur, minor. Extra has tres conditiones poffunt eidem fubjecto attribui oppofita. "Sic Socrates, albus et ater non poteft fecundum idem, i. e. eadem parte effe; pater et filius ejufdem," five ad eundem relatus; "fanus et æger eodem tempore: at albus effe poteft alia parte, ater alia; pater hujus, filius illius; fanus hodie, cras æger.

[ocr errors]
[ocr errors]

Itaque ex altero affirmato alterum negatur.

cc Ex quo facile apparet quid interfit inter diverfa et oppofita: in illis enim" altero affirmato;" in his," ex altero affirmato"alterum negatur: i. e. ex affirmatione unius, neceffario fequitur negatio alterius. Ut, fumpto ex diverfis exemplo, "nonvictoriam, fed infignia victoriæ reportarunt:" hic infig

nia victoriæ affirmantur, victoria negatur; non ex his affirmatis negatur illa at in oppofitis, dicta lege fervata, Socrates eft homo, ergo non eft equus: juxta illud; " oppofita fe

invicem tollunt.

Oppofita autem funt difparata aut contraria.

"Difparata funt oppofita quorum unum multis pariter opponitur."

Difparatorum ergo remiffior videtur effe oppofitio, contrariorum acrior. Difparata etiam à Boethio nominantur, quæ tantum à fe diverfa funt, nulla contrarietate pugnantia," ut veftis, ignis. Apud Ciceronem tamen, Invent. 1, et Fabium, l. 5, c. 10, contradicentia fignificant. Nos verborum inopia coacti, Boethium fequimur. Multis, nempe fine ulla certa oppofitionis lege aut numero: nam et infinitæ ferè res hoc modo opponi inter fe poffunt: et fic intelligendum eft verbum opponitur, juxta illud "Vocabula in artibus facultatem fignificant:" ut veftis et ignis etfi res duæ, inter fe tamen difparata funt, eò quòd multis pariter opponi poffunt. Pariter: i. e. æquè pari ratione, eodem diffenfionis modo: ut enim disparata fint, non multis tantum, fed pariter opponi debent. Albedo opponitur nigredini, flavedini, rubedini, ut unum pluribus; non autem fingulis ut difparatum, quia non pariter nigredini enim opponitur ut contrarium, cæteris rebus omnibus ut difparatum. Viride, cineraceum, - rubrum, media funt inter album et nigrum, quæ fingula extremis, et inter fe difparata funt. Sic liberalitas et avaritia inter fe disparantur. Sic homo, arbor, lapis, et ejufmodi res infinitæ difparantur; nec eadem res poteft effe homo, arbor, lapis. Virgil. 1 Æneid. hoc argumento difputat:

"O quam te memorem, virgo! namque haud tibi vultus Mortalis; nec vox hominem fonat: o dea certè.”

CAP. XIV.

De Relatis.

"Contraria funt oppofita, quorum unum uni tantum opponitur."

Intelligitur autem unum uni in eodem genere opponi contrariorum, ut relatorum unum uni tantum, et fic in reliquis: nam in diverfis fpeciebus contrariorum, plura poffunt ut contraria, uni eidémque rei opponi; ut "videnti, non videns, et cæcus; motui, motus contrarius, et quies; fervo, dominus et liber."

Quæ Ariftoteles αντιθέμενα et αντικείμενα, ea Cicero in Topicis (quem Ramus fequitur) contraria appellat: quas etiam in fpecies quatuor Ariftoteles area, in eafdem Cicero contrária diftribuit.

Priùs autem quàm ad contrariorum diftributionem in fpecies accedimus, inferenda eft distinctio quædam non inutilis, et ad ea quæ diximus capite fuperiore clariùs intelligenda, et ad eas, quæ fecundo libro dicentur, disjunctiones neceffarias à contigentibus dijudicandas. Dictum eft fuperiore capite, viride, cineraceum, rubrum, media effe inter album et nigrum, quæ fingula extremis et inter fe disparata funt. Sciendum itaque eft contraria, quafi extrema quædam, habere alia medium, alia medio carere: medium vel est negationis vel participationis; ex Ariftotele, Top. 4, 3, et Phil. V, 7. Medium negationis eft quicquid inter duo contraria dici poteft, quod fit neutrum eorum: ut inter præceptorem et difcipulum, is qui neque eft præceptor neque difcipulus. Medium participationis eft, quod utriufque extremi naturam participat; ut viride inter album et nigrum, tepidum inter calidum et frigidum. Contrariorum igitur quæ medium habent, non eft neceffe alterutrum affirmari; poteft enim affirmari medium: quæ autem medio carent, eorum alterum neceffe eft affirmari. Quænam autem contraria medium habeant aut non habeant, ex eo dignofcitur quod et Gellius tradit 1. 16, Noct. Att. c. 8. Con. traria quorum contradicenția, cùm attribuuntur ei subjecto

cui propriè poffunt attribui, funt etiam inter fe contraria, ea medium non habent. Sanum et ægrum contraria funt : eorum contradicentia, non fanum non ægrum, fi animali attribuas cui foli poffunt attribui, contraria etiam reperies: non fanum enim, eft ægrum: non ægrum, fanum; fanum ergo et ægrum medio carent: fic nox et dies, non nox et non dies, æquè funt inter fe contraria; non nox enim, est dies; non dies, nox; medio igitur carent: fic vifu præditum, et cæcum effe, fi homini tribuis. Quorum verò contradicentia non funt contraria, ea medium habent: ut præceptor et difcipulus; non præceptor enim, non eft difcipulus; neque non difcipulus, eft præceptor; etenim poteft alteruter aliquid effe tertium five medium. Sic album et nigrum : namque non album et non nigrum de quovis colore medio dici poffunt. Nunc ad diftributionem contrariorum veniamus. "Contraria funt affirmantia aut negantia.

"Affirmantia, quorum utrumque affirmat." Scilicet rem, five veram five fictam ; vel quorum vox utraque rem certam ponit atque fignificat; quorumque unum alteri ut res rei opponitur; ut pater filio, calor frigori. Contraria itaque affirmantia, quod hic notandum eft diftinguendum, funt quorum utrumque affirmat rem, non affirmatur de re five fubjecto eodem, id enim fupradictæ oppofitorum regulæ, qua ex altero affirmato alterum negatur, planè repugnaret. Quæ igitur affirmat rem aut negat, topica affirmatio aut negatio dicitur; qua res de alio affirmatur aut negatur axiomatica, de qua lib. 2.

"Contraria affirmantia funt relata aut adverfa. "Relata funt, quorum alterum conftat ex mutua alterius affectione."

Atque ita quidem ut ex eorum illa mutua affectione, contrarietas ipfa nafcatur, ut infra demonftrabitur. Quid ergo; num idcirco relata nunc confentanea nunc diffentanea funt? Nequaquam, ut relata quidem: fed ea tamen quæ relata funt, aliis atque aliis argumentorum generibus poffunt fubjici; ipfa interim argumentorum genera inconfufa et distincta manent. Sic caufa et effectum, quæ arguendo inter fe relata funt, adeóque diffentanea et æque manifesta, fuam tamen vim propriam arguendi retinent, qua et confentanea funt, et caufa prior notiorque effecto. Relata effe contraria ex definitione et confectariis

« PreviousContinue »