Page images
PDF
EPUB
[ocr errors]

Atque omnino comparata etiam ficta arguunt fidemque faciunt."

Arguunt fcilicet rem veram; in quo cæteris argumentis præcellunt; quæ ficta fi funt, rem fictam duntaxat arguunt; ut materia ficta, fictam folis domum. At comparata etiam ficta, non fua quidem natura, fed comparationis vi, res veras arguunt fidemque faciunt.

'

Comparatio eft in quantitate vel qualitate.

"Quantitas eft qua res comparatæ quantæ dicuntur.

[ocr errors]

Eftque parium vel imparium." Non hic loquimur de quantitate folùm mathematica, quæ magnitudinis eft aut numeri, fed de quantitate logica, quæ ratio qua libet five affectio eft, qua res quæcunque inter fe comparatæ quantæ, i. e. æquales vel inæquales, pares vel impares dici poffunt.

[ocr errors]

"Paria funt, quorum eft una quantitas.' Sic enim definit Ariftoteles, Phil. 8, 15. Quod idem valet acfi diceretur, quorum par ratio eft. "Una," i. e. eadem, æqualis: unde in plurali numero eodem nomine ac definitione explicantur.

"Argumentum igitur paris eft, cùm par illuftratur à

pari."

Ad exempla veniamus; atque ad ea primùm quæ in forma, ut diximus, contracta notis brevius indicantur. Hæ autem notæ præcipuæ funt " par, æquale, æquare;'

his:

[blocks in formation]

ut in

Æneid. 2.

Ubi levitas Creufæ umbræ comparatur levitati ventorum. "Et nunc æquali tecum pubefceret ævo."

Æneid. 3.

"En hujus nate aufpiciis, illa inclyta Roma
Imperium terris, animos æquabit Olympo."

Æneid. 6.

His notis aliæ funt affines, " pariter, æquè, æqualitas, æqualiter, perinde, acfi," et id genus alia.

Sequitur forma explicata: in qua propofitio et redditio diftinguuntur, quæ in contracta forma erant implicitæ.

In hac autem forma explicata par quantitas vel notis apertè indicatur, vel fine notis mente et ratione concipitur: notæ iftæ funt vel propriæ parium: vel negationes imparium : parium propriæ, "idem quod; tam, quàm; tanto, quanto; tot, quot." In quibus fingulis notarum paribus prior quæque redditioni infervit, pofterior verò propofitioni. Catil. 4, Cujus res geftæ atque virtutes iifdem, quibus folis curfus, regionibus ac terminis coninentur."

[ocr errors]

"Tam ficti pravique tenax quàm nuntia veri. Æneid.

"Tantò peffimus omnium poëta,
Quantò tu optimus omnium patronus."

4."

Catullus 4.

"Littora quot conchas, quot amœna rofaria flores, Quótque foporiferum grana papaver habet, &c. Tot premor adverfis-" Ovid. 4. Trift.

Phi

Negationes imparium funt ; vel majoris et minoris feorfim vel utriufque fimul "non magis, non minus." lipic. 9, "Neque enim ille magis jurifconfultus quàm juftitiæ fuit," &c. Neque conftituere litium actiones malebat, quàm controverfias tollere." Ovid. 2, de Arte..

66

"Non minor eft virtus, quàm quærere, parta tueri."

"Utriufque fimul" pro Muræna: "paria cognofco effe ista in L. Muræna, atque ita paria, ut neque ipfe dignitate vinci potuerit, neque te dignitate fuperarit. Obfervandum eft autem negationem majoris vel minoris feorfim. non femper effe notam parium: neque enim fi "fervus non eft major domino, ergo eft æqualis;" nec fi " dominus non eft minor fervo, ergo par."

Hactenus cum notis; nunc fine notis hæc quæ fequuntur. Atque in hoc potiffimum genere exemplorum fine notis, apparet vis eadem arguendi in utramque partem; adeo ut fi unum, alterum quoque fit; fi non fit unum, neque alterum. Itaque ex uno eorum affirmato, alterum affirmatur; ex negato, negatur : 2 Philip. "Quo

R 3

rum

rum facinus commune, cur non eorum præda communis?" Ter. in Adel.

"Quando ego non curo tuum, ne cura meum."

"Hujus loci," parium nempe fine notis, "funt confectaria illa è contrariis quidem orta, fed parium collatione tractata." Ut ex adverfis ista; Cicero pro Sylla "neque verò quid mihi irafcare intelligere poffum; fi, quòd eum défendo quem tu accufas, cur tibi quoque ipfe non fuccenfeo, qui accufes eum quem ego defendo? Inimicum, inquis, accufo meum: et amicum, inquam, ego defendo meum." Sic 5 Tufc. "quod cùm fateantur, fatis magnam vim effe in vitiis ad miferam vitam; nonne fatendum est eandem vim in virtute effe ad beatam vitam? Contraria enim contrariorum funt confequentia."

Quæ tamen regula non eft perpetuo vera: primò nifi collatio fit verè parium: non ergo fequitur, "mala opera damnant; ergo bona juftificant." Mala n. opera omnino mala, bona imperfectè bona funt; illa noftra, hæc non plane noftra. Secundo, fed in iis duntaxat paribus, contrariorum ex loco petitis, quorum parium propofitio reciprocatur. Quod in relatis quidem fit frequentiffimè; ut apud Martialem.

"Tum fervum fcis te genitum, blandéque fateris,

Cùm dicis dominum, Sofibiane, patrem.'

Pater eft filii dominus, et filii dominus eft pater: pariter ergo filius eft patris fervus. Sic ex adverfis: "bonum eft appetendum; pariter ergo malum eft fugiendum." Nempe quia propriè adeóque reciprocè, omne appetendum eft bonum. Et ex privantibus: Ovid. 1 Faft.

"In pretio pretium nunc eft, dat cenfus honores, Cenfus amicitias: pauper ubique jacet."

Dives eft in pretio, et quifquis eft in pretio, eft dives; ergo omnis pauper jacet.

"Quoties autem collationis propofitio non reciprocatur, vel quoties uni parium id quafi proprium tribuitur

quod

[ocr errors]

quod utrifque commune eft, eorum confequentia cóntraria non funt, fed fæpe eadem.", Fallit ergo hoc ex relatis : pater eft dives; ergo filius eft pauper:" quia propofitio non eft reciproca; omnis enim dives non eft pater. Et hoc etiam ex adverfis: "homo eft fenfu præditus; beftia igitur fenfu caret. Homo mortalis; beftia igitur immortalis" quippe nec fenfu præditum, nec mortale eft homini proprium; fed utrique contrario commune, et homini et beftiæ. Hoc etiam ex contradicentibus: " homo eft animal; ergo non homo est non animal." Hoc denique ex privantibus: "videns vivit ; ergo cæcus eft mortuus:" vivere enim et videnti et cæco commune est. "Non enim idem non dici de contrariis, fed contraria de eodem dici non poffunt; immo quod fufcipit unum contrariorum, fufcipit alterum; et quod unum non suscipit, neque alterum;" ut, "in quo eft amor, in eo poteft effe odium. Quibus nullum eft jus, iis nulla fit injuria."

Eft et alius parium fine notis modus, "quo quo interdum laceffiti, par pari reponimus." Qualis eft Virgil. Ecl. 3, in illa paftorum alterna contentione repetitum illud; "Dic quib. in terris, &c.". Cujufmodi eft et illud Mat. 21, 23, &c. "Qua authoritate facis ifta ?" &c. "Interrogabo vos ego etiam quiddam: Baptifma Joannis unde erat?" Affine eft illud Cic. Off. 2, " Cato, cùm ab eo quæreretur, quid effet fœnerari? refpondit, quid hominem occidere."

Paria verò ficta quorum effe proprium fuprà diximus rem veram arguere, funt illa apud Ciceronem, Invent. 1, ex Æfchine Socratico; ubi Afpafia cum Xenophontis uxore et Xenophonte ipfo fic inducitur locuta: "dic mihi, quæfo, Xenophontis uxor, fi vicina tua melius habeat aurum quàm tu habes, utrum illius an tuum malis? Illius, inquit. Ét fi veftem? Illius verò refpondit. Age verò, fi virum illa meliorem, an illius malis." Hic mulier erubuit. Comparatio fic fe habet: fi aurum, fi veftem vicinæ meliorem habere malles quàm tuam, malle etiam meliorem vicinæ virum argueris. Non dicit vicinam habere aurum aut veftem meliorem, fed fingit aut ponit, eámque fi mallet Xenophontis uxor, arguitur malle virum quoque vicinæ fi melior fit.

R 4

[ocr errors]

CAP. XIX.

De Majoribus.

Imparia funt, quorum quantitas non est una." "Non una," i. e. non eadem; quorum par ratio non eft contrariorum enim contraria ratio eft.

[blocks in formation]

Major autem vel minor quantitas æftimanda eft ex rerum quæ comparantur, elatione vel fummiffione, ut inquit Cic. in Top. i. e. exceffu vel defectu; quæ vel notis indicantur, vel, fi defunt notæ, aliis vocibus, quæ exceffum vel defectum fignificant, intelliguntur. Ex eo autem quod fuprà de logica quantitate diximus, intelligendum eft id logicè majus quoque effe, cujus non folùm magnitudo, menfura, aut numerus, fed etiam auctoritas, potentia, pra ftantia, probabilitas, difficultas, aut quid hujufmodi majus eft; vel brevius, quod quavis ratione exceffum habet, id majus eft; ídque non folùm rei ipfius natura, fed vel opinione differentis. Majus igitur eft cujus quantitas excedit id quod minus eft: majus enim hic adhibetur ad arguendum minus.

Quemadmodum autem parium, ita argumenti à majore, forma alia contracta eft, que notis brevius indicatur; alia explicata, quæ partibus plenius diftinguitur.

Contractioris formæ notæ funt vel nomina comparativa et superlativa fuos cafus regentia, vel verba quædam; et ea quidem utraque non folùm quæ exceffum fignificant, ut "major, melior, pejor; præftare, fuperare, vincere, excedere, præferri," cùm referuntur ad id quod arguit, verùm etiam ea cùm nomina tum verba quæ defectum fignificant, ut "minor, inferior, pofthabeo, cedo, vincor, fuperor," fi referuntur ad id quod arguitur.

Explicata autem forma nunc eft cum notis, nunc fine notis. Notæ funt "non folùm, fed etiam ;" non, tam, quam, et comparationes, verbáque, ut fuprà, non modò

elatio

« PreviousContinue »