Page images
PDF
EPUB

1109. datum, quod ipsum A. 1109. Simon episcopus

Quinque-ecclefiarum iussu Colomanni regis Latine reddidit (a). Praeterea anonymus Belae regis potarius in praefatione ad historiain de VII. primis Hungarorum ducibus diferte meminit, le in scholis Daretem Phrygium, aliosque belli Troiani scriptores Graecos, a magiftris fuis explicatos audiuifle (6). Ceterum rei literariae in fcholis Hungaricis succellus vniuerfim ab optimorum magiftrorum delectu, a difcipulorum numero, et discendi studio, ab amica denique musis pace, et tr'anquillitate reipublicae pendebat. Idoneo's magistros non semper domi in promptu fuiffe, magnisque impendiis e ditionibus exteris acciri debuiffe , extra controuersiatn eft. Neque discipulorum magnus semper aut nume. rus, auc ardor fuit, multique ex illis, quorum maxime intererat literarum cognitione imbui, scholas alpernabantur. Illustriore magnatum loco nati, malebant filios fuos in armis; quam in fcientiis exerceri, fiue quod ipsi literas parui facerent, fiue quod vnica cum fuerit ad honores, opesque eluctandi

per

(«) Diploma hoc eruditis notis a Ioanne Bapt.

Szegedi illustratum videri potest in libello, cui ti.

tulus : Affertor libertatis Hungaricae. pag. 117. (1) Vide Anonyini Historiam Hungaricain de VII.

primis ducibus Hungariae inter scriptores rerum Hung. primo loco positam, ac leorsim eciam Callo. uiae editam A. 1747

per arma via. Quapropter nulli iam mirum videbitur, pofteriore etiam Matbiae Coruini, literarum, et literatorum mecaenatis aeuo, nonnullos legendi, fcribendique rudes ad praecipuas in regno dignitates fuifle admotos. Quo in numero fuere feculo XV. Stephanus de Báthor iudex curiae, et Wayuoda Trapsliluaniae, Ladislaus de Guth agazonum, et Ladislaus de Rozgony cubiculariorum regalium magistri; e praecipuis omnes orti domibus, quorum nemo vel nomen suum fubscribere nouerat (a). Potislima igicur adolefcentum scholas olim adeuntium pars e pauperioribus, aut certe illis, qui ad eccle. fiafticum ordinem destinati erant, constabat. Quamquam et tempora interdum rei literariae perquam iniqua fuere, florescentes iam lub D. Stepbano mufas Hungaricas coorta mox ab eius obitu tempestas prope enecuit. Primum enim contendentibus de corona Petro et Sa. muele Aba regibus, defaeuiente vbique armorum ftrepitu, mulas conticefcere oportuit. Praeterea cum Andrea I, rege A. 1046. fo.1046. lium adeunte , plebs Hungarica Vatba duce, ad gentilismum relapsa fuiffet, eo feritatis, atque audaciae proceffit, vt firmiter apud se conftituerit, non ante ab armis discedere , quam euersa, eliminitaque penitus religione

(a) Vide tabulas concordiae inter Vladislaum II.

Hungariae regem, ac Fridericum III. caesarein
initas ac A. 1491. die VIl. Nouembris signatas,

in auctario diplom, ad Vrfinum Velium pag. 260. PALMA P.1,

K

Christiana (a). Quod confilium, fane quam deteftandum, vt vno quasi impecu effectum daret , quotquot reperiri poterant, episcopos, quos inter Gerardus Tsanadiensis fuit, canonicos item, presbyteros, clericos, monachos, ac innumerabilem denique laicorum Christianorum multitudinem barbarum in modum neci dedit: quo tempore profefforibus non minus, quam discipulis profligatis, fcholas pene omnes fublatas fuiffe dubitari nequit. Atque hinc tanta breui enata fuit idoneorum ecclefiafticorum in Hungaria pepuria, vt aut rudes, atque idiotas domi conquirere (b), aut aduenas, et vagabundos absque delectu suscipere (c), aut, cum hi deerant, viros coniugio iam illigatos, fi camen Latinae linguae periti erant, ad facros ordines promouere , ac parochiis praeficere necelle fuerit (d); ne populus Christianus, qualibuscumque demum, paftoribus diu carere cogeretur. Quin, quod amplius mirandum non pauci coniugati ad canonicorum collegia affumti (e), atque etiam episcopali dignita

(a) Chronicon M. Turotzii cap. XXXIX. XL. et

XLII. (6) Vide fynodum a Laurentio archiepiscopo Stri

gon. A. I112 celebratam cap. VI. apud Péterfi

concil. Hung. Toin. I. pag. 57. (c) S. Ladislai decret. Lib. I. cap. XVII. Coloman.

ni decret, Lib. I. cap. III. citatae fynodi cap. XVIII,

et XIX. () S. Ladislai decret. lib. I. cap. III. Colomanni

decrec. lib. II. cap. IX. et X. cit. fynodi cap. XXXI. (e) Cit. fynodi cap. XXVIII.

te exornati ad ecclefiarum regimen fuere ads moci (a). Huic profecto epochae fuam debent originem vfitata aliquamdiu ea aetate apud nos facerdotum connubia. Rex Colomannus, qui a libros voluendi asliduitate, könyves Kálmán, fiue librifer, aut librorum amans Colomannus audiit, quemque constat, et infigni religionis ftudio, et facris non mi. nus, quam profanis scientiis fuisse conspicuum, quemadmodum toto pectore ad exco. lendum clerum Hungaricum incubuit (b); ita etiam iacentes diu literas erexille censendus est. In vtroque hoc fane quam vtili opere, quam praeclarum in Laurentio Strigoniensi archiepiscopo adiutorem nactus fuerit , ex fynodi per eum A. 1112 celebratae decretis 1112 fatis abunde licet colligere (c). Ex eo igitur tempore iterum literae coli coepere; neque tamen vnquam ad optatum florem poterant peruenire. Rudis ille, et scaber Laci. nus ftilus, qui seculo XII. et XIII. in Hungaria passim obtinebat, argumento est, neque alias disciplinas apud nos ita vt oportet cultas fuille. Certe fi quis anonymi Belae III. regis notarii, aut Simonis Kezae clerici

(a) Ibidem cap. XI. et XXXIII.
(b) Patet id ex Colomanni decretorum libris tribus;

nominatiin lib. 1. cap. III. et LXVII. lib II cap.

IX. X. et XII.
(s) Vide fynodi Strigoniensis decretum speciatim cap.

V. quo praecipitur, vt canonici , et capellani lite-
ratorie, seu Latine loquantur. Item cap. VI. XVIII.
XIX, et XXXII.

fub Ladislao IV. Cumano scribentis (a) hi.
ftoriam legerit, in eam cogitationem veniet,
eius aetatis scriptores in condiscendo Roma-
no idiomate, non tam autoribus classicis, qui
forte domi deerant; quam vulgata Latina
fcriptura sacra vsos fuifle, adeo huius phra-
fibus vtuntur familiariter, Cererum ve bella
domestica saepius apud nos non fine totius

reipublicae conuulfione enata non commemo1241. rem ; feralis illa Tartarorum A. 1241 in Hun.

gariam irruptio, per quam ciuitates pleraeque
solo aequatae, cabularia et publica , et pri.
data cum librorum supellectile exusta func
fcholas ipfas communi 'illa patriae totius rui-
na confepelivit. Quare noua iterum per
Belam IV. nouum Hungariae conditorem ia-
cienda erant rei literariae fundamenta : ad
quam promouendam non parum contulere haud
ita pridem introducti SS. Dominici et Francisci
fodales, At enim lentius, quam bonorum
ferebant vota, progrediebancur omnia. Nam
vt literae maximis etiam coeptae conatibus
eflorescant, cum aliis adminiculis, tum ve-
ro pacis otio , et diuturniore opus eft aeta-
te. Antistites Hungariae nil profecto industriae
a se defiderari paffi funt : vt enim cum vir-
tute, tum vero omni eruditionis laude prae-

[ocr errors][merged small]

(a) Manuscriptum Kezae diu iam ab eruditis defide

ratum, nunc demum in lucem editum, norisque
illustratuin debemus curis cl. viri Alexij Horinyi
e fcholis piis AA. LL. et Philosophiae doctoris,
Hiftor. prof. ac plurium focietatum eruditarum
meinbri honorarii.

« PreviousContinue »