Page images
PDF
EPUB

garia non mediocriter aucta sunt, per introductos fubinde clericos regulares , quos a piis fcholis nuncupamus, qui cum ad inftituti lui mentem, iuuentutem fibi creditam praeclare inftituerent , plurima gymnafia mode. randa accepere , quae si cum illis, quibus P. P. focietatis Iesu praeerant , contendas , tam copiofa vbiuis erant literarum discendarum adiumenta , vt vix iam ciuitas, oppidumue celebrius fcholis careret, non fine insigni et ciuium, et circumiacentis prouinciae commodo : id quod non de sola iam Hungaria, verum eciam Croatia, Sclauonia, et Transfiluania dictum efto. Solent nonnulli iufto acerbius conqueri': pessime diu apud nos actum fuiffe cum literis, bonisque artibus; in cunis has semper vagiisse; aut certe nunquam e nutricum manibus exceflifle; at , qui ita fentiunt , aetatis illius, qua parentes noftri vixere, rationem diligentius expendant.

A bellis tam intestinis, quam Ottomannicis 1719. nonnili A. 1718. respirare nobis licuit : a

quo tempore liberius iam , numeroque frequentiore scholae adiri coeperunt.

Verum Coruiniana Budensi, ceterisque olim in regno bibliothecis per Ottomannos disreptis, aut exuftis , exigua profecto in Hungaria fuit librorum etiam necessariorum fupellex : antistices cum primum ecclesiis suis redditi, fqualorem, quem duorum prope feculorum feruitus Ottomannica induxerat, abftergere, aedesque Deo primum , tum sibi , fuisque erigere sunt coacti, capitula , religiofae focietates , ac priuati quique, a tam diuturpis

1

[ocr errors]

bellorum calamitatibus respirantes, suam quisque rem domefticam curare, ac in ordinem redigere sunt aggressi: publicum , priuatumque principis aerarium ad fundum vfque ex, hauftum fuit: deerant itaque fumtus , quos feu publicarum , seu priuatarum bibliothecarum procuratio expofcebat : quem in finem quantis opus fit impensis , illi soli intelligunt, qui librorum fupellectilem aere suo comparant interea temporis Germani , Galli, Itali , Angli , ceterique cultiores Europae populi, diuturna, musisque amica domi pace vsi, collectis multorum feculorum interuallo bibliothecis diuites, in excolendis fcientiis progrediebantur, dum Hungari in conquiren, dis literarum adminiculis occuparentur, Fatone praeterea, an vitio factum, vt exterarum gentium idiomata nobis eisent incognita, quo eorum opera intelligere, ac quid à fingulis in quouis scientiarum genere iam prae, ftitum fit, poffemus cognofcere. Diu eciam, ne quid diffimulemus, exiguum erat literas rum pretium; exigua literatorum aestimatio : plures aliąe expeditiores erant ad honores, opesque viae, quam per politiorum literarum studia : non multos profecto numerare licuit mecaenates , qui eruditorum conatus adiuuillent; vt adeo plurimi mediis , adiumentisque deftituti, ab iis, quae praeclare coeperant , defiftere cogerentur, non solo nempe ingenio, et industria fcientiae , er artes excoluntur.

Haec profecto minime exaggerata funt, ac non modo apud Catholicos, verum etiam acatholicos inpedimen

[ocr errors]

to erant, quominus quoduis scientiae genus ita, vt apud exteros, domi noftrae afsurgeret : atque ea omnia, quae in rem literariam per illos praeftita grati confitemur, apud nos etiam praeftarentur. Neque tamen ita neglectae iacebant literae, vt non multi nostratium erudicis operibus inclaruerint, quae

etiam exterorum manibus cum fructu terantur , laudibusque celebrentur. Sed haec illis fortasse ignota sunt , qui cum ea , quae a popularibus fuis praeclare scripta fünt , legere aspernantur, aut etiam edita effe ignorant, exceras folum merces demirantur,

et aestimant. Sed de hoc fatis. Iam Carolo 1723. VI. imperance , vt comitiorum , A. 1723.

voto fierer fatis (a), literis per Hungariam reformandis diligens opera nauari coepit: mansuetioribus imprimis scholis poua, atque vtilior docendi, et discendi methodus praefcripta : autores classici , poetae, oratores, et historici paulo copiofius explanati, plures denique , quam antea , scientiae explicatae sunt: verum omnium fauentiflima fuere musis tempora Aug. M. Tberesiae , qua rerum potiente , quod quadraginta annis ab omni hoftium insultu immunis, oprata pace fruebatur Hungaria, vix dici poteft, quantum res literaria domi fit progressa: crescebant magnis et impendiis, et incrementis antifticum, capitulorum, religiosorum domi

(a) Caroli VI, decret, II. art. LXX. in cod. juris

patrii.

ciliorum, ac priuatorum bibliothecae, ede. bantur in quouis fere literaturae genere opera sane praestantisima , fcientiarum profeifoses non iam aliunde accerfitos, sed luo marte concinnatos explanabant libros. Omniun ingenia , induftriamque acuebat fingularis augustae principis in literas fauor , ad quas alcius in dies prouehendas nihil ab illa feu curae, et sollicitudinis , feu munificentiae praetermiffum fuit : ve adeo pretium illud quod hodie et literae er literati habent illi cumprimis debeatur. Rem porro litera. riam a capite excolere aggressa, academian Tyrnaviensem nouarum disciplinarum apud alias etiam “gentes recentiore aeuo introductarum cathedris, et faluberrimae artis, qua ad eum diem carebamus, facultate auxit , nouis legibus, et institutis inftruxit , ac di. plomatibus roborauit die XIII. Maii A. 1772. 1772. Quamquam autem vniuerfitas haec et insi.

gni magiftrorum doctrina, et discipulorum profectu floreret , quia tamen augusta, suorum mater, cunctis regni Hungarici partibus, fi, nibusque affatim profpectum voluit, mutato in melius fubditorum commodum confilio; totam vt erat vniuerfitatem suis cum magiftratibus , et magistris A. 1777. ad regni me- 1777 dium Budam traduxit, ac in aedibus regiis collocauit; eodem commigrauit nouis auctum redditibus florens diu Tyrnauiae nobilium iuuenum contubernium, et quam multorum annorum cura , nec leui fumtu PP. focietatis Jesu collegerant , bibliotheca cum copiosa Romanorum

et Hungaricorum numorum

cimelio ac typographia. Poftquam autem biennii, et amplius experimento didicit au

gusta mater cuncta Budae e voto progredi , 1780. A. 1780. die XXV. Iunii, felicissimae olim

coronacionis suae anniuerfario, folennem.Bu. densis vniuerfitatis inaugurationem haberi voluit ; honorificum hoc, et ad pofterorum memoriam immortale munus eiusdem nomine obiuit comes Carolus Pálfi ab Erdöd AVGG, a consiliis intimis , ac regni Hung. pro-cancellarius, in fumma ordinum omnium eodeni per literas senatus regii vniuersitatis inuitatorum frequencia, nouaque diplomata ad vui. uerfam imprimis rem Hungariae literariam, tum ad vniuerfitatem; ac denique nobiliuin academiam constabiliendam ab augusta prin ; çipe data , genti Hungaricae relignauit: quo

tempore Adamus e lib, baron. Patachich' de Zaiezda, Colocenfium archiepiscopus, insignis ord. S. Stephani regis apoftolici magnae cruçis eques, AVGG. a consiliis incimis, feptem. vir , ac fenatus regii vniuersitatis Budensis praeses, totius gentis Hungaricae nomine eucharifticum fermonem habuit , exterorum non minus , quam : domefticorum encomiis pro merito celebratum; eadem occasione varii moduli numismata diftributa funt, illius diei memoriam ad pofteros tuitura. Praeter vniuersitatem Budensem omnium , quae cogitari poffunt, disciplinarum magistris instru. ctam , academiae, numero quinque, stabilitae sunt: Tyrnauienfis, Cassouienfis, Taurinensis, Zagrabieusis, et Varadinensis ; plurima item maiora , et minora gymnasia; vniuersa porro

[ocr errors]
« PreviousContinue »