Page images
PDF

S. X.
Rempublicam Hungaricam sapienter ordinat.

Potiore iam Hungariae parte fubiugata , Arpadus circa A. c. 893. å profligato Sala. 893. no reuersus, haud procul Tibisco, prope lacum Curtueltuo, Kürtültó, cum fuis consedit, atque dies quatuor fupra triginta , ordinandae, legumque sanctionibus conftabiliendae reipublicae impendit. Hic loci, vt verbis anonymi vtar" (a) „ Dux, et sui nobi„ les ordinauerunt omnes confuetudina„ rias leges regni, et omnia iura eius : „ qualiter feruirent duci, et primatibus suis, „ vel qualiter iudicium facerent pro quoli

bet crimine commiffo. Ibi etiam dux condonauit fuis nobilibus secum venientibus

diuersa loca , cum omnibus habitatoribus », suis, er locum illum, vbi haec omnia fue» runt ordinata , Hungari fecundum suum » idioma nominauerunt Scerii, id est Szer (b), » eo quod ibi ordinacum fuit totum nego„ tium regni,,. Haec anonymus generatim , quin tamen leges ibidem perlatas, formamque regiminis cum introductam vberius explicet. Dabimus itaque operam, vt hoc ex iis, quae siue in legibus noftris, fiue apud

[ocr errors]

in de ibidein inonasterio locus ille Zeer Monoftra dictus eft. Hodie Pufzta - szer audit. Vide Cl. Katona Histor. critic, Ducum pag. 151,

scriptores sparsim memorantur, fuppleamus, Descripta imprimis , stabilitaque supremi du. cis in omnes auctoritas, et iurisdictio : illi vni foedera cum vicinis fanciendi; indicendi bella; bene merentes praemiis, poeniş ex aduerso reos afficiendi poteftas attributa. Vniuersum regnum, quo commodius regi, defendique poflet , in certas partes, ac pro. uincias, vt eas ab fe inuicem seu Alumina , seu montium juga secerpebant, diuisum fuit. Prouincia quaelibet a praecipuo caftro illic fito fuam fortiebatur appellationem , non abs re Hungaris Vár-megye, fiue castri tracrus , aut ditio dicta. Caftra haec suo cum territorio ad fummi ducis ius pertinebant, Prouinciis singulis capitapei, qui adhuc su. perftites fuere , eorumdem filii, atque pro, pinqui; quin etiam alii ob insignia bello me. rita e militum pumero ad capitaneorum di, gnitatem evecti , vicaria fupremi ducis poteftate sunt praefeçti, qui cum collocatis in eadem prouincia militibus Hungaris, et arcis, et prouinciae totius securitati inuigilarent. Capitanei hi prouinciarum fuere gentis primores, quos anonymus primates appellat, ac non modo plebi, verum etiam Hungaris nobilibus iurą dabant. Porro cum regni non fine multo labore, et sanguine aquisiti defensio Hungaris incumberet, ita fancitum , ac deinceps obseruatum fuit, vt bello ingruente finguli capitanei , prouinciarum fuarum Hungaros milites fub figna cogerent , pro patria tuenda suismet fumti. bus milicaturos. ' Quodfi quis aut indiccae femel expeditioni femet subduxit, aut infalutato duce, ex caftris clam disceslit, fine mora e militiae , quae fola tum nobilitas fuit, honore ad plebeiam conditionem redaccus, seuera fane poena ignauiam , aut in, obedienciam expiauit (a). Quo loco mo, nendi sunt lectores non ita haec accipi opor, tere, quasi foli milites , seu nobiles Hunga. si exclusis penitus ignobilibus ad bellum proficiscerentur: trahebant illi ingentem se, cum armigerorum, calonum, et feruorum caceruam : qui non modo dominis fuis prae. fto erant, verum etiam cum iisdein arma in hoftes expediebant. Quin etiam fi horum aliquis capitaneorum , militumue reftimo, nio, infigne quodpiam fortitudiniş specimen edidifle compertus fuit, a domino prius ma, Qumillus, terris donari, atque fic in militum numerum referri consueuit. Ex his, quae compendio mox retulimus, non forina fola regiminis Hungarici per Arpadum introducti ; verum vna primorum regni a militi, bus, horum item a plebe discrimen fatis fuperque intelligitur. Įnter Primores fcilicet ac Primates cenfebantur ; capitanei, prouin. ciarumque praefecti : Milites : Magyari, Cumani , et Rulli, quos in vnam quafi geng tem Kiouiae coaluille diximus, quin etiam non pauci ex regionum harum dominis, qui vltro Arpadi imperio se subiecerant , vero, rum gentis nobilium coetum efficiebant, tera

(0) Tripartiti. Parte I. Tit. I!l. , 4. et 54

restresque, vt iura nostra loquuntur, erant domini : non.item promiscua illa feruorum , calonumque turba , quae cum Magyaris, Cumanis , et Rullis aduenerat, ciuilibus non minus, quam militaribus dominorum suorum obfequiis dedita. Plebs denique, quam Hun. gari his in terris offenderant, faluamque re. liquerant , seruilem rufticorum conditionem induit. Haec fi ita funt, quaeret fortafle aliquis , vnde tanta poftea rufticorum Hungarorum multitudo propagata fuerit, vt non aliud fere, quam Hungaricum idioma vbi. uis dominaretur. Verum id nemini profeçto aut mirum, aut incredibile videbitur, qui cogitauerit, Pannones, Marahanos, Sla. uos, Ruthenos, Beflos, Rafcios, et Vala. chos ruricolas, in nouorum dominorum, per omnes regni partes dispersorum gratiam, Hungaricum idioma condidiciffe, ita vt sui pene obliuiscerentur. Ediscere autem illud facile poterant , ex quotidiana cum dominis, aut eorumdem seruis, atque calonibus confuetudine, Vnde non immerito iam reiicienda videtur illorum opinio, qui plebeios Hun. garos e folis illis militibus deriuandos putant, qui, quod expeditioni militari se subtraxerant, ad rufticam conditionem sunc damnati. Quis enim credat in tanţa poenae feueritate, tot ex nobilibus Hungaris ignauos reperiri potuisse, vt ab his folis tanta agreftis populi multitudo propagaretur (a).

da videtuclis illis militani militar

(a) Confer haec cum Verbötzii P. I, Tit. III. S. 3.

[ocr errors][ocr errors]
[ocr errors]

Hunc in modum Scythicum in Europa im. perium feliciter iterum reftitutum fuit. Succeffus cam prosperi laus praecipua ad Arpadum ducem pertinet, qui expeditionem totam insigni prudentia moderatus, populos tot lingua, moribusque diversos, non modo fibi fubiicere , verum etiam in officio con. tinere nouerat. Morti vicinus Zoltanum filium, ex Ruila coniuge susceptum, regni haeredem, et fuccefforem inftituit, atque A. C. 907. diem fuum obiit. Tres fupra decem annos natus erat Zoltanus, cum regnum adiit : quapropter reipublicae administratio curatoribus commilla fuit. Conftiruti item fupremi gentis iudices, quorum alteri Gyi. lae; Calcbae alteri nomen inditum : lites hi domi forte enatas dirimebant, ac faci. norofos ex legum praefcripto plectebant. Denique cum puer dux bello gerendo per aetatem impar effet, tres non fortitudine minus, quam fcientia militari insignes viri: Lebel, Bulsu , feu Bulcbu, et Botond imperatoria cum poteftate rei militari sunt prae. fecti. Poftquam autem ad maturain aetatem Zoltanus peruenit, illud ad communem regni falutem, ac fecuritatem instituille memoratur, quod regni limites omni ex parte definiųerit,

et vicini principes, ac ipfe etiam id, quod cuique proprium erat, nollent, atque tue.

« PreviousContinue »