Page images
PDF
EPUB

porro prouide, fapienterque egerit Maria Tberesia, quod toto regni fui tempore pe. culiari studio ad Christianam, probamque vtriusque fexus iuuentutis Hungaricae intti: tutionem procurandam incubuerit, mira illa morum apud gencem Hungaricam commutatio paucorum annorum fpatio introducta , ac ab exteris ipfis obferuata, fatis, fuperque lo. quicur.

[ocr errors][merged small]

Cum nihil aeque ad ingeniorum, animorumque culturam faciat, ac literarum ftudia. hanc quoque partem magnis curis, et impendiis Gbi in Hungaria inftaurandam fumpfit

Maria Theresia. Vbi primum Vindobonen1753 sis academia A. 1753, reformata fuit , dato

quafi figna, aliam continuo res literaria a. pud nos induit faciem. Nonnullae fcientiae a quaestionibus parum vtilibus liberatae sunt: aliae paulo diligentius, et vtiliori methodo excoli coeptae, complures denique. Ottomanpicorum aut ciuilium bellorum tempore bis iu ditionibus incognitae, puţa astrono. mia, geometria , ciuilis, et militaris architectura, medicinae ftudium, rerum politi. carum ad monarchiae felicitatem facientium institutiö, historiae rei antiquariae, diplomaticae, {phragisticae, ac aliarum politiorum

[ocr errors][ocr errors]

difciplinarum cognitio, introductae. Reffom
ruit mox theologia, doctiflimis eruditorum
virorum operibus explicata, de aliis etiam
quibusuis disciplinis tam praeclari subinde
apud nos prodiere commentarii, vt in ex.
terarum gentium academiis, et gymnafiis
non fine popularium nostrorum commenda-
tione praelegantur. Cumprimis autem pa-
tria historia,

denfiffimis ante obruta tenebris,
maximam domefticorum scriptorum noftrorum
conatibus, atque calamis lucem accepit: vn-
de iure, meritoque sperari poteft, non le.
uem patriae vtilitatem procuratum iși. Por.
ro eoruni nomida, qui fcriptis in lucem e.
dicis aetate noftra inclaruere, hic recensere
superuacaneum existimamus, horum enim
memoriam alii iam ante nos ad pofterorum
noticiam transmiserunt. Qua ratione demum
scientiarum omnium vniuerfitas A. 1772. 1772
Tyrnaujae collocata fuerit: cur eadem Bu,
dam A. 1777. auguftae Mariae Theresiae vo- 1777
luntate commigrauerit, qua item solennitate
illa ibidem A. 1780. die XXV. lunii consta. 1780
bilita fit, alibi iam commemorauimus, vbi
multiplicia rei literariae variis aetatibus in
Hungaria fata succincta narracione complexi
sumus (a). Florencissimam rei literariae per
Mariam Tberesiam in meliorem redactae ra-
fionem, maximasque in vtramque rempubli.
cam inde transfufas vtilitates copiose, ec e-

[ocr errors]
[ocr errors]

(a) Vide parte I. introductionis in nouae Hungariac

hiftoriam S. XVI. pag. 139.

leganter explicuit ipfo inaugurationis vniversitatis Budeusis die, Adamus e L. B. Pa. tachich de Zaiezda Colocenlis archiepiscopus,

qui dum haec scriberemus, die Xix. Iulii 1784 Ā. 1784. podagrae malo confumptus maximo

omnium regni ordinum dolore Colotzae decellit , aetatis anno LXIX. eruditorumque Hungariae antistitum numerum diminuit. Quamquam celeberrima haec fcientiarum vni. versitas Budenfis pro maiore discentium, do.

cenciumque commodo augusti Iofepbi IL pro1784 uidentia, Peftini hoc eodem anno 1784. ex

eunte nouum accepit domicilium. Quae praeterea rei literariae prouehendae adiu. menta Mariae Theresiae inunificentia procurata fint, quot item academiae, ac gymnanasia opportunis per provincias Hungaricas locis collocata , quot scholae ipsius eciain infimae plebis iuuentuti erudiendae paflim apertae , non est instituti noftri hic referre. Satis fit dixiffe, ita omnia prouide, fapienrerque domi elle constituta, vt nullius iam difci. plinae condiscendae caufa iuuentutem noftram aut exteras' adire academias , aut aliunde magiftros accersere oporteat. Optatissimas rei literariae progressiones minine otiofa spectauit Maria Theresia , nouerat illa opportunis fane mediis discencium non minus, quam docentium ardoreni et nutrire, ec paulo vehementius accendere : vt magno apud illam literae, ita etiam literari erant in pretio; non pauci ob fciencias, honasque artes aut praeclare traditas, aut eruditis scriptis illustratus digna laborum accepere praemia :

alii ex his liberalibus donati stipendiis : alii bonis, latifundiisque exculti: alii denique in alterutra republica ad dignitates, et ho. nores fuere euecti.

XI.

Religionis Sacrosanctae incrementa.

[ocr errors]

Ad quantan maiestatem religio facrofancca Maria Tberesia isoperante fic euecta, quantis item creuerit incrementis, non eft, quod pluribus hic persequamur. Multa certe mora talium millia Diuini Spiritus gratia affiftente ad auicae ecclesiae catholicae gremium eius aufpiciis reuocata fuiffe , certius eft,

quain vt probari a me oporteat, yr adeo eximio suo, vereque apoftolico fidei facrofanccae a. pud suos propagandae, ornandae, tuendaeque ftudio, honorificae illius apostolicae Hun. garorum reginae appellationis mensurain, et officia, quam cumulatiffime expleuerit (a). Quia vero religio in recta fide , et morum probitate, nec non cultus Diuini puritare,

(a) Veterem hanc regum Hungariae appellationem

Clemens XIII, P. M elegante breui pontificio die XIX. Augusti A. 1958. Romae edito innouauit, quod integrum in noftro fpecimine Heraldicae Hun. gariae pag. 21, habes,

et fanctimonia consistit, in id piissima prin ceps folicito studio incubuit : vt fubditi sui populi recte credere, probe viuere, Deum denique in fpiritu, et veritate ad religionis facrolanctae praefcriptum adorare alluescerent. Quapropter , vt facilior eflet, exa peditiorque populi in religione culturat, paftores fibi multiplicandos putauit: hinc collegiata Scepusii ecclesia ad cathedralis digni. tatem euecta, nouos praeterea Albaeregiae, Neofolii, Rosnąuiae, Sabariae pro Latinis, pro Graecis autem Catholicis Crisii, Mun. katlini, et Magno-Varadini episcopos fuis cum capitulis collocauit, fingulisque. suas definiuit dioeceses.

Quo quidem in opere pio, faucroque constituendo, ardens religio nis promouendae ftudium, munificam in res ad cultum Diuinum spectantes voluntatem , uc eximiam denique in eos, quibus iussu Di. uipo cura animarum concrediça eft , quosue Spiritus fanctus regendae ecclesiae Dei prae. fecit, gratiam , atque beneuolentiam fatis, superque demonftrauit. Quamuis auteni fi des, probitas, Diuinique cultus maiestas et antiftitum, et aliorum virorum apoftolicorum piis conatibus non leuia semper acceperit in. crementa, plurimi tamen fincera, non fuca. ta augustae principis pietate, religione, morum lanctimonia, ac ceterarum denique virtutum Christianarum exemplo, partim ad e. iurandos errores, partim ad vitia corrigen. da, vitamque facris legibus conformandam fuere excitati: fere enim ad summorum imperantium exemplum fuos fubditi mores, vi.

tam

« PreviousContinue »